Шәкәрімтану

 

ҚАЛҚАМАН – МАМЫР (ШӘКӘРІМ)

       Бұл кітап 1912 жылы басылған. 1914 жылдан бері иғланы «Қазақта» басылып, оқушыларға бөлінді. Мұны шығарған «Қазақ пен хандар» шежіресін жазған Шәкәрім. Шәкәрім Абайдың ағасы Құдайберді баласы. Абай барда таласып ақындық қылып, жарыққа шықпай, көлеңкеде жүре берген. 1900 жылы Шыңғыс елін жазған Иван Флипович Гусев Шәкәріммен сөйлескен. Маған сонда айтты: «Жұрттың бәрінің аузына алғаны Абай. Шәкәрімнің білімі де қазақта жоқ екен» деді. Гусев Шәкәрімнің тамырын тауып ұстаса керек. Осы 2-3 жыл ішінде Шәкәрім «Мұсылманшылық», «Қазақ айнасы», «Қазақ һәм хандар шежіресі», «Жолсыз жаза» һәм «Қалқаман – Мамыр» кітаптарын шығарды.

Әлихан БӨКЕЙХАН

 

ТҮРІК, ҚЫРҒЫЗ, ҚАЗАҚ ҺӘМ ХАНДАР ШЕЖІРЕСІ

Оқшау сөз

      Мұнан бұрын қазақ шежіресі қазақ тілінде кітап болып басылған жоқ. Мұнан бұрын қазақ шежіресі қазақ тілінде кітап болып басылған жоқ. Шаһкәрімнің бұл кітабы – қазақ шежіресін білмек болған аға-іні іздегенді осы кітаптан табасың. Енді мұнан былай қазақ шежіресін жазбақ болған кісі, Шаһкәрім кітабын әбден білмей қадам баспа. Кітап жиған жері жоқ, көшпелі далада жүріп Шаһкәрім шежіресіндей кітап жазбақ оңай жұмыс емес.

      Шаһкәрім жазады : «Қазақтың түпкі атасының жайын білмек болып, көп уақыттан бері сол туралы естіген, білгенімді жазып алып және әр түрлі жұрттың шежіре кітаптарын оқыдым; ол оқып көрген кітаптардағы сөзді түгел жаза алмасам да, керектісін теріп алып, оған тура келген қазақтың ескі сөздерін қосып, жаздым», - дейді. (3-бет).

Бір алла бергеніңе сансыз шүкір,

Қалған жоқ зая болып қалған фікір,

Бітірдім түрік-қазақ шежіресін,

Болса да кемшілікті, қисық, бүкір. (109-бет)

      Шаһкәрім өзі бүкір дегенмен, шежіресі – бала оқытқан молланың қолында болатын кітап. Түркі халқы әр рудан қосылып, әр түрлі атпен аталған. Нәсілі бір болмаса да, екі түрік ағайын болғысы келсе , бір жерін қанатып, қандарын сүтке яки қымызға қосып, бөліп ішеді де, «қаны қосылған қазандас болдық» дейді. Оны «анда» дейді, біздің қазақтың: «құда-анда» дегендегі андасы осы сөз».

Әлихан БӨКЕЙХАН

Тағы жүрген көшпелі ел ішінде,

Тәрбиесіз, үлгісіз жер ішінде.

Бөкейханов айтқандай қиын жұмыс,

Адамның шыға қоюы сол пішінде.

                                       

Демеңіз тымақ киген жәй бір қазақ,

Киген киім, жүрісі, түріне қарап,

Надандар оны өлшейтін өлшеуің жоқ,

Аулақ жүр, біле алмайсың жай шамалап!

 

Жастырдың үміті көп өліде болса,

Тым қартайып тұрған жоқ әлі де онша.

Теңдік күні туды ғой, бөгет кетіп,

Дегендерге жүреді заман оңса.

 

Құр батаншы бас жейтін кәрің емес,

Әлі де одан табылады талай кеңес.

Адамның адамдықтың берген жемісін,

Жейтін адам бар басқа, иттер емес.

 

Сұлтанмахмұт Торайғыров

Құдайберді баласы Шәкәрім,

Көп оқуы болмаса да  туысы кәміл.

Жазған шежіре, жайған үлгі арқасында,

Ертеден бұл алашқа аты мәлім.

 

Ерте оянған кісінің біреуі осы,

Бұл жұрттың түзеймін дер антұрғанын.

Бір жолмен Байтұрсынов, Бөкейханға,

Ақсақал бола алғандай осы кәрің.

 

Байыпты, философтың табиғаты бар,

Көрсеңде ол тұқымның ең жаманын.

Бұл қазақтан мақсұты биік алыс,

Таппаса да сөзіне құлақ алыс.

Қазақ деп жекелеме адамзат де,

Ол кісінің пікірімен болсаң таныс.

 

Тағы жүрген көшпелі ел ішінде,

Тәрбиесіз, үлгісіз жер ішінде.

Бөкейханов айтқандай қиын жұмыс,

Адамның шыға қоюы сол пішінде.

Шәкәрім

Осы күнгі ақындардың ішіндегі Абайға өлеңінің сыртымен болмаса да, ішкі мағынасымен еліктеген кісі - Шәкәрім. Мінді, кемшілікті айтқанда жерлеп, кекеп, шенеп, оңдырмайтын Шәкәрім өлеңінде шанышпа ащылық бар. 

 

Жүсіпбек АЙМАУЫТОВ

Мұхтар ӘУЕЗОВ

  Өлгеніне бірнеше жыл болған Құнанбай мырза менен Абай марқұмды жұрттың жадына қадірлі ақсақал ШаҺкәрім мырза Құдайберді баласы да түсіреді. Бұл адамның жазған кітаптарын қолға алып қарай бастағанда, бұл кітап жазушы ақсақалдың үлкен әкесі  марқұм  хажы Құнанбай қандай болғанда, ағасы Абай мырза қандай болған деп ойға алынады.

  Хақиқат бұл күнде хажы Құнанбай марқұм менен Абай марқұмның мың тарафтан құрмет қылынарлық хақылары бар.

  Бұл күнде ұлтына қаламменен қызмет қылып жатқан аса қадірлі ақсақал, хажы Шаһкәрім жарықтық: күміс ер-тоқым, күміс белдік, жуан бос құрсаққа мас болып, хажы деген сөзге төбесі көкке жеткендей болып жүрген хажыларымызға үлкен-ақ үлгі боларлық адам. Алла Тағала Шаһкәрім хажы сияқты ақсақалдарымыздың ғұмырына берекет беріп, оқыған жастарымызға Шаһкәрім хажыдай болуға нәсіп етсін.

Сабыржан Ғаббасов

  Шәкәрімнің қайталанбас өзіндік ақындық тұлғасын танытатын сипат-қасиеттер лирикасына тән нақыл насихатшылдық, фәлсапашылдық, поэмаларындағы дастаншылдық дәстүр, шығыс ақындарының көркемдік үлгі-өрнектерін қызықтауы, орыс әдебиетінің сюжеттеріне бой ұруы да, шежірешілдігі – бәрі өз заманының тілек-талаптарына сәйкес қалыптасқан. Шәкәрімнің ақындық әлемі бай, көп қырлы, тақырыбы, жанрлық түрлері жағынан да сан алуан. Ақынның «Еңлік - Кебек», «Қалқаман – Мамыр» сияқты дастандарынан халық өмірін терең білетін, сан ғасырлық халық поэзиясының, сөз өнерінің бай дәстүрлерін, бейнелеу тәсілдерін еркін игергені айқын аңғарсақ, фәлсапалық лирикасынан өте күрделі философиялық ойлар әсерлі жеткізудегі ақындық шеберлігін, жаңашылдығын сезініп, тәнті боламыз. Шәкәрімнің ақындық жаңашылдығы тыңнан қосқан өлен өлшем-өрнектерінен, өлендеріне шығарған әндерінен, үздік композиторлық дарынынан да анық танылады.

Зәки Ахметов

ШӘКӘРІМДІ ТАНУҒА ҰМТЫЛЫС

...Ұлы ақыннан қалған ұланғайыр мұраны зерттеу XX ғасырдың 20-30 жылдарында, оның көзі тірісінде басталды. Бірақ уақыт салған салмақ, қоршаған ортадағы зобалаң жүйелі зерттеуге мұрсат бермеді. Ақын шығармаларын жинақтау, біртіндеп басып шығару ісі тоқсаныншы жылдары жандана түскендігі оқырманға аян.

Қаламгердің 1988 жылы шыққан екі кітабы әдебиет тарихына қосылған қомақты үлес. Дей тұрсақ та, Ш.Құдайбердіұлының өмірі мен шығармашылығын тыңғылықты зерттеу болашақтың ісі екендігі дау туғыза қоймас. Демек, атқарар іс алда. Айттым болды, бар іс тынды деген тоғышарлық пиғылдан бір аллам сақтасын.

Жалпы, шәкәрімтану бір ізге түсіп, ғылымның тұтас саласына айналуда. Төмендегі кітаптарын оқырман қуанышпен қабылдады:

 

Алдымен философтар жол салды:

  1. Кусакпаева Р. Проблема нравственности и нравственного самосовершенствования в творчестве Шакарима. – А., 1994 (канд. дисс.)
  2. Амребаев А. Мировоззрение Ш.Кудайбердыулы в культурно-историческом контексте. – А.: 1994 (канд. дисс.)

Әдебиетшілер де өз сөздерін айтты:

  1. Тілеуханова А. Шәкәрім шығармаларындағы шеберлік пен таным бірлігі. – А., 1995 (канд. дисс.)
  2. Аюпова Г. Эпическое наследие Ш. Кудайбердиева в свете казахских литературных связей и традиций. – А., 1997 (канд. дисс.)
  3. Ахметова Ж. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетіндегі фольклорлық дәстүр. – А., 1999 (канд. дисс.)
  4. Үсенова А. Шәкәрім өлеңдерінің құрылысы. – А., 1999 (канд. дисс.)
  5. Ізтілеуова С. Шәкәрім Поэзиясындағы тұлға мәселесі. – А., 2000 (канд. дисс)
  6. Сейсекенова А. Шәкәрім және Гете. – Астана, 2004 (канд. дисс)

Бейбіт Мамыраев, Зинол Бисенғали, Уәлихан Қалижан, Күлпаш Бейбітова, т.б. докторлық диссертацияларында әр деңгейде Шәкәрім шығармашылығы сөз етілді.

Арнайы докторлық диссертация көлемінде Б.Әбдіғазиұлы «Шәкәрім шығармаларының дәстүрлік және көркемдік негіздері» тақырыбында көңілге қонымды зерттеу ұсынды. Яғни, шәкәрімтану ісі зерттеу аясынан тыс қалған жоқ. Ал тынбаған іс тіпті де көп.

Арап ЕСПЕНБЕТОВ

филология ғылымдарының докторы, профессор

  1. Шәкәрім. Жолсыз жаза. -А.: Жалын, 1988. Құрастырып, алғы сөзін жазған М.Мағауин.
  2. Шәкәрім. Шығармалары. -А.: Жазушы, 1988. Құрастырғандар Ә.Тәжібаев, Ш.Сәтбаева.
  3. Шәкәрім. Аманат. Әндер. -А.: Өнер, 1989. Құрастырған Т.Бекхожина.
  4. Шәкәрім. Иманым. -А.: Арыс, 2000. Құрастырған Б.Байғалиев.

  Көптеген мақалалар жазылды, пікірлер айтылды. Бірін-бірі қайталай тілімізді безегенімізбен көп шаруа тындырдық десек тоқмейілсімеуімізге болады. Мүлдем зерттелмей жатыр десек барды бағалай алмағандағымыз. Бірнеше кітаптар жарық көрді, диссертациялар қорғалды.

Халықаралық Түркі академиясында Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің ректоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор Ерлан Бәтташұлы Сыдықовтың түрік тілінде жарық көрген «Şakarim» (Шәкәрім) атты кітабының тұсаукесері өтті. Оған Қазақстан мен Түркияның ғалымдары, зиялылары мен мемлекет және қоғам қайраткерлері қатысты.

Танымдық-ғұмырбаяндық жанрдағы аталмыш кітап Анкара қаласындағы  «Bengu» (Мәңгі) баспасынан шыққан.  

Еуразия жазушылар одағының қолдауымен жарық көрген еңбек Шәкәрімді түрік оқырмандарымен қауыштырып отырған тұңғыш кітап. Көптеген ғалымдар Түріктің әйгілі ақыны Юнус Эмре мен Шәкәрім поэзиясында бірқатар сабақтастықтардың бар екенін айтады. Яғни, бұл кітап түрік оқырмандары үшін де маңызы жоғары рухани дүниелердің біріне айналары сөзсіз.

Кітапта автор Шәкәрім Құдайбердіұлының ғұмыры мен қазақ руханиятына сіңірген өлшеусіз еңбегін жаңаша саралап, көптеген көмескі деректерді айқындай түскен.

Тұсаукесер рәсімінде  былтыр Түркі әлемінің мәдени астанасы болған Ескішеһирдің әкімі, Ескішеһир 2013 Түркі дүниесінің мәдени астанасы Агенттігінің  Басқару Кеңесінің Төрағасы Гүнгөр Азим Туна туыс екі ел басшыларының бауырластыққа негізделген саясаты ынтымақтастықты тіптен нығайта түскеніне тоқталып, «рухани салада мұндай салиқалы дүниенің түрікшеге аударылуы ауыз толтырып айтарлық зор жетістік» деп бағалады. Сонымен қатар ол Ескишехир қаласының мұндай игі істерді жалғастыра беретінін атап өтті. 

Еңбек қазірдің өзінде Түркия Республикасының бірқатар қаламгерлері тарапынан жоғары бағаланып, үлкен  қызығушылыққа ие болыпты. Еуразия Жазушылар одағының төрағасы Якуп Өмероғлы барша түрік оқырмандарына кітапты оқып шығуға кеңес беретінін айтты. Ол «Шәкәрім» кітабынан қазақ зиялылары, Алаш арыстары мен олардың арпалысқа толы кезеңдері жайлы толымды мәліметтер алып, соны деректерге қанық болған. «Түбі бір елдердің мәдени байланыстарын тереңдетуде өз үлесін қосып отырған Халықаралық Түркі академиясы түркі әлемінің жарқын келешегі үшін көптеген игі істер атқарады деп сенемін», — деді Якуп Өмероғлы.

Өз кезегінде Мемлекет және қоғам қайраткері Мырзатай Жолдасбеков, профессор Ғарифолла Есім сынды белгілі тұлғалар өз дәуірінің озық ойшылы Шәкәрімді тануға түрік тілін білетін жүз миллиондаған адамға жол ашылғанына ерекше тоқталды.

Абай-ақпарат

Мақала  http://abai.kz/post/39936  сайтынан алынды.

 

ДӘСТҮРЛІ «МҰТЫЛҒАННЫҢ ТАҒДЫРЫ»

АТТЫ БІЛІМ САЙЫСЫ ӨТТІ

 

31 қаңтар күні  Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік қорық-музейінде кемеңгер ақын, ғұлама ойшыл, сазгер, озық аудармашы, қоғам қайраткері Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі мен шығармашылығына арналған «Мұтылғанның тағдыры» атты аймақтық білім сайысы өтті.

Дәстүрге айналған аталмыш сайысты өткізудегі басты мақсат – Абайдың ақын шәкірті, жазушы, тарихшы, аудармашы, философ, сазгер Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірін, оның мұрасын жасөспірімдер арасында терең білуге ынталандыру және кеңінен насихаттау.

Сайысқа Семей қаласы және қала маңы мектептерінің оқушылары қатысты.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сайыс үш бөлімнен тұрды:

1. Үй тапсырмасы.

2. Шәкәрім өлеңдерін жатқа оқу.

3. Сұрақтарға жауап беру.

Қазылар алқасының құрамында Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік қорық-музейі директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары М.Қайрамбаева, Шәкәрім атындағы үш тілде оқытатын көпбейінді гимназияның қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі А.Бекқасымов, қалалық білім бөлімінің әдіскері Н.Байсарина, Т.Аманов атындағы №16 мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Г.Құнафина, Абай қорық-музейінің жетекші ғылыми қызметкері Қ.Сабырбай болды.

Сайыс қорытындысы бойынша І-орынды №22 мектеп-лицейінің оқушысы Ә.Қуанышева, ІІ-орынды №11 мектептің оқушысы А.Маликова және Приречное мектебінің оқушысы А.Рахимбекова,  ІІІ-орынды Пригород мектебінің оқушысы Т.Еженхан, №47 мектептің оқушысы Н.Айтышева және  Знаменка мектебінің оқушысы А.Тұрдығұлова иеленді.

Жеңімпаздар дипломдар және бағалы сыйлықтармен марапатталды.

 

 

Н.Боранбаев,

Абай қорық-музейінің ғылыми қызметкері

 

Абай шаңырағындағы Шәкәрім мұрасы:

АХАТ ҚҰДАЙБЕРДИЕВ КОЛЛЕКЦИЯСЫ хақында

 

Шәкәрім Құдайбердіұлының мол шығармашылық мұрасын халық жадында қалдыру үшін Ахат Шәкәрімұлының орасан зор еңбек атқарғаны баршаға аян. Тағдырдың талай тәлкегін көрген ақын перзенті әкесінің шығармаларын болашақ ұрпаққа жеткізуді бүкіл ғұмырының мақсаты деп санады. Ахат Шәкәрімұлының туып өскен ортасы – үлкен ақындар отаны. Ол ұлы Абайдан бастап, Абай балалары, Көкбай, әкесі Шәкәрім және өзі тұстас ақындар отаны. Осындай ортада өскен Ахат та ақындықтан құралақан емес-ті. Өмір бойы шығармашылықпен айналысқан Ахат Шәкәрімұлының үлкен ақындық талантын халық көзі тірі кезінде мойындаған еді, бірақ ол өз шығармаларын жарыққа шығаруға көңіл бөлмеген. Ол кемеңгер әкесінің күндердің күнінде ақталып, оның асыл мұрасының халқымен қайта қауышатын кез келетініне қалтқысыз сеніп, ақынның шығармаларын қайта-қайта көшіріп, естеліктерін жазып сақтады.

Абай музейі ашылған сонау 40-жылдардың өзінде Ахат Шәкәрімұлының ұлы ақын музейімен байланыста болғаны жайлы куәлікті музей қорынан таптық. Ол 1949 жылы 26 тамызда жазылған «Ардақты Қайым бауырым» деп басталатын хаты. Бұл хатта музейдің Абай туралы кітап басып шығарғалы жатқанын естіп, өлең жазып, соны жібергені туралы жазады. Кейіннен, 1961 жылы да музейге үш қолжазба тапсырған екен. Олар – «Семей», «Ұлы ақын» деп аталатын өлеңдері және араб графикасымен жазылған 5 бет қолжазба. Бұл қолжазбада сол кездегі музей залдарындағы кейбір бөлімдер тақырыбын ашуға қажетті болады-ау деп, өзі білетін деректерді жазған екен.

Ахат Шәкәрімұлы 1968 жылы туған жеріне қайтып келген соң Жидебайдағы Абайдың музей-үйінің меңгерушісі қызметін атқарды, кейіннен Семей қаласына көшіп келіп, Абай музейіне ғылыми қызметкер болып орналасады. Музейде жұмыс жасаған жылдары қорда сақталған араб графикасындағы көптеген қолжазба, естеліктер, кітаптарды қазіргі қазақ графикасына аударып, өлшеусіз еңбек етті.

1984 жылы Ахат Шәкәрімұлы қайтыс болғаннан кейін артында қалған шығармашылық мұрасын, жеке архивін музей қорына қабылдау жұмыстары қолға алынып, әкесі Шәкәрім Құдайбердіұлы туралы айтуға болмағандықтан, Ахат Құдайбердиевтің өзінің ақындығын алдыға тартып, 1986 жылы Мәдениет министрлігінің арнайы шешімімен Ахат Құдайбердиевтің жеке архиві (барлығы 153 дана сақталым даралығы) зайыбы Бәтима Жәкеновадан қабылданады.

Олар: қолжазбалар, жеке қолданыста болған заттары, құжаттары, фотосуреттер және кітаптар еді.

Осы жәдігерлердің арасынан Шәкәрім Құдайбердіұлына қатыстыларына тоқталсақ, ең бірінші, Шәкәрімнің 1912 жылы түскен фотосуреті мен ақынның көзі тірісінде жарық көрген «Мұсылмандық шарты» және «Дубровский» кітаптарының түпнұсқаларын айтар едік. Ал одан кейінгі кезекте Шәкәрім шығармаларының қолжазбалары, барлығы-70 қолжазба қазіргі уақытта музей қорында 32 бумада сақталған. Осы сақтаулы қолжазбалардың 33-і Ахат Шәкәрімұлының өзінің шығармалары да, ал басқасы Шәкәрім шығармаларының қолжазбалары мен Құнанбай, Абай, Шәкәрім жайлы естеліктер.

Музей қорындағы Ахат Құдайбердиев коллекциясында Шәкәрімнің келесі тізімдегі шығармалары сақтаулы:

  • «Мұсылмандық» (КП-4486/1, КП-4486/2);
  • «Боран» (КП-4483);
  • «Дубровский» (КП-4484);
  • Өлеңдері, аудармалары (КП-4485) ;
  • Өлеңдері (КП-4488) ;
  • «Қазақтың ескі жолының бірі – енші» (КП-4491) ;
  • «Қазақ айнасы», «Еңлік-Кебек» (КП-4494);
  • «Әділ мен Мәрияның бір жылдық өмірі» (КП-4496);
  • Шәкәрім әндерінің ноталары (КП-4497);
  • «Қазақ айнасы», «Дубровский», аудармалар (КП-4498/1);
  • Өлеңдер (КП-4498/2);
  • «Қазақ айнасы», «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек», «Нартайлақ-Айсұлу», прозасы (КП-4499);
  • «Ләйлі-Мәжнүн», «Дубровский», Хожа Хафизден аудармалары, «Әділ-Мәрия» (КП-4500);
  • Өлеңдері (КП-4501);
  • «Қазақтың түп атасы», «Қодардың өлімі» (КП-4502);
  • «Қазақ» газеті мен «Айқап» журналына сөз жазушыларға» (КП-4503);
  • «Шын бақ қайсы? Күншіл кім?» (КП-4505);
  • «Дубровский» (КП-1931);

Шәкәрім шығармалары емес, бірақ Шәкәрімге қатысты жәдігерлер:

  • «Шәкәрім жайында пікір» атты қолжазба;
  • 1962 жылғы Абай аудандық комитетінің Шәкәрім шығармашылығы жайлы комиссия пікірінің көшірмелері (орысша, қазақша);
  •  Шәкәрімнің 14 өлеңі басылған 1959 жылы 9 қаңтар күнгі «Қазақ әдебиеті» газеті;
  • Шәкәрім әндерінің Талиға Бекхожина түсірген нота жазбалары;
  • Шәкәрім Құдайбердіұлының ақтау мақсатында жоғарғы органдарға жазған хаттарының көшірмелері;
  • 1936 жылы Ұлттық кітапханаға Шәкәрім шығармалары жазылған екі қолжазба кітап өткізгендігі туралы акт;
  • 1958 жылы СССР-дің Бас Прокуратурасынан әкесінің ақталуына қатысты анықтамалар;
  • Н.С.Хрущевке жазған хаты.

Бұл жәдігерлердің барлығы Шәкәрім Құдайбердіұлының ақталуы туралы үкіметтің арнаулы қаулысы қабылдағаннан кейін ұлы тұлғаның шығармашылығын насихаттау жұмысында ғылыми айналымға қосылды.

Ахат Құдайбердиев коллекциясындағы Шәкәрімге қатысты жәдігерлер 1995 жылы Абай Құнанбаевтың 150 жылдық мерейтойының қарсаңында дайындалған жаңа экспозицияда Шәкәрім шығармашылығына арналған бөлім ашуға, пайдаланылды. Бұдан кейін де аталған жәдігерлер көмегімен бірқатар көрмелер жасақталды. Солардың ішінде ерекше атап өтетініміз – 2008 жылы кәрі құрылықтың астанасы Парижде Шәкәрім Құдайбердіұлының 150 жылдығына арнап ұйымдастырылған көрме.

Шәкәрім Құдайбердіұлының ақталуы туралы арнаулы қаулы шыққаннан бергі соңғы 30 жыл ішінде ақын шығармалары әртүрлі баспалардан көптеген кітап болып басылып шықты. Әр жерде сақталған ақын шығармаларының қолжазбалары негізінде жарық көрген бұл басылымдардың кемшіліктері де жоқ емес. Осындай кемшіліктерді әу баста газет-журналдарға басылған ақын шығармаларынан көрген Қ.Мұхамедханов өзінің «Біздің міндет» атты мақаласында сынға алған еді. Одан кейін Шәкәрімнің «Жазушы» және «Жалын» баспаларынан алғашқы жинақтары шыққанда ««Құдай» деген сөзден құдай сақтасын...» деген мақаласы жарық көреді. Осы аталған екі мақала да Шәкәрім шығармалары оқырманға қатесіз, бұрмаланбай, түпнұсқадан айнытпай жетсе екен деген оймен жазылған еді. Ғалымның өз сөзімен айтқанда: «Шәкәрімнің асыл мұрасын мүлтіксіз жариялап, халыққа кіршіксіз жарқыратып жеткізу біздің аса жауапты әрі құрметті борышымыз». Өкінішке орай, сол алғашқы жинақтардағы кеткен мәтіндік қателер кейінгі басылымдарда сол қалпында кездесетіні қынжылтады.

Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармалары осы күнге дейін бірнеше рет басылып, халқымыздың рухани мейірін қандырып, мерейлендіріп келеді. Ақын шығармаларын жан-жақты зерттеп, мәтіндік салыстырулар жүргізіп, осы тұрғыда мейлінше мінсіз жинақтар шығару кезегі келген сияқты. Әрине, бұл өте ауқымды да қиыншылығы мол жұмыс біршама уақытты қажет етеді. Кезінде Абай шығармаларының текстологиясы қалай сұрыпталса, Шәкәрім шығармаларының да канондық толық жинағын дайындау – уақыт талабы. Биыл Абай шаңырағы Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетімен бірлесе отырып, ақын шығармаларының екі томдығын шығаруды көздеп отыр.

Шәкәрім шығармаларының өз қолжазбалары бізге дейін жетпегендігі барша қауымға белгілі. Сол себепті ақынның көзі тірісінде басылған кітаптардағы мәтінді түпнұсқа ретінде қарау жөніндегі пікір орынды. Ал, бұл кітаптарға кірмеген, біздерге қолжазба түрінде жеткен шығармалардың мәтінін Ахат Шәкәрімұлының қолжазбаларына сүйеніп басқан дұрыс. Сондықтан, музей қорындағы Ахат Құдайбердиев коллекциясындағы Шәкәрім өлеңдерінің қолжазбаларын осы уақытқа дейін баспадан шыққан Шәкәрім шығармаларының жинақтарымен, Қазақстанның архив, кітапханалар қорында сақтаулы Шәкәрім шығармаларының қолжазбаларымен мәтіндік салыстырулар жасау жұмыстары жүргізілді. Мұндай салыстыру үшін алдымен сол қолжазбалардың көшірмелерін алу бағытындағы жұмыс атқарылды. Қазіргі уақытта біздің қорымызда Шәкәрім шығармаларының Ұлттық кітапхананың си­рек кітаптар және қолжазбалар бөлімінде, Орталық ғылыми кітапхана қорында және Мемлекеттік архивте сақтаулы қолжазбаларының сандық форматтағы көшірмелері алынды.

Мәтінмен жұмыс істеген кезде анықталғаны: «Қазақ айнасы» жинағына кірген «Өлген көңіл – ындынсыз өмір» атты өлеңі 11-ге бөлініп, көптеген жинақтарда жеке өлең ретінде басылып жүр. Бұл ақын шығармашылығына деген немқұрайлы көзқарастың тек бір көрінісі ғана. Ақын шығармаларының басылымдарында, өкінішке орай, басқа да олқылықтар жетерлік.

Шәкәрім Құдайбердіұлының «Қазақ айнасы» жинағына енген шығармалары 1988 жылдан бері жарық көрген жинақтардың ешқайсысына да толықтай кірмеген. «Атамұра» баспасынан 2003 жылы басылып шыққан «Қазақ айнасы» деген аттас жинақтың өзінде де ақынның өзі шығарған жинақтағы шығармалары толық басылмаған. Шәкәрімнің 1912 жылғы жинағына кірген 36 шығарманың 30 ғана басылған. Сонымен қатар текстологиялық қателер де бар.

Музей қызметкерлері «Қазақ айнасы» жинағын баспаға дайындауды мақсат етіп, ақынның өзі көзі тірісінде шығарған жинақ пен қазіргі қазақ әрпіне Ахат Шәкәрімұлының қорда сақтаулы аударма қолжазбасы негізіндегі мәтінді қатар қойып, факсимильді нұсқасын дайындап, 2013 жылы жарыққа шығарды. Кітапта түпнұсқа кітаптың беті және сол беттегі мәтіннің аудармасы қатар берілген. Мұнда оқырман қауымға Шәкәрім шығармалары өзі шығарған жинаққа берген күйінде ұсынылған.

Абай музейі қорында сақтаулы Ахат Шәкәрімұлы коллекциясы Шәкәрім шығармашылығына байланысты жәдігерлер топтамасының негізін құрады. Қазіргі уақытта Шәкәрім Құдайбердіұлына қатысты жәдігерлер қатары жылдан жылға жаңа жәдігерлермен толығып, молайып келеді. Ахат Құдайбердиев коллекциясының да уақыт өткен сайын маңызы арта бермек.

 

 

Мейрамгүл ҚАЙРАМБАЕВА,

Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік

қорық-музейі директорының ғылыми

жұмыстар жөніндегі орынбасары

Пайдаланылған әдебиеттер:

Абай мұражайы қорының сипаттамасы (жолкөрсеткіш).- Семей, -2011.

«Қазақ әдебиеті» №26, 1988 жыл, 24 июнь

Ш.Құдайбердіұлы. Қазақ айнасы. - Семей, -2013.

Музей қоры, А.Құдайбердиев коллекциясы.

24 ШІЛДЕ – ШӘКӘРІМ ҚҰДАЙБЕРДІҰЛЫНЫҢ ТУҒАН КҮНІНЕ АРНАЛҒАН КӨРМЕ
 

  Абайдың «Жидебай-Бөрілі» қорық-музейінің ұйымдастыруымен 24 шілде Шәкәрім Құдайбердіұлының туған күніне орай Семей қаласындағы Орталық мәдениет және демалыс саябағында «Әрқашан ұмытылмасқа» жылжымалы көрмесі ұйымдастырылды.
  Кемеңгер ақынның туған күні қарсаңында ұйымдастырылған жылжымалы көрмені тамашалауға келген тұрғындар мен қала қонақтары хәкім Абайдың інісі әрі шәкірті болған ойшыл ақынның өмірі мен шығармашылығынан сыр шертетін тың деректерге қанықты.
  Шәкәрім Құдайбердіұлының 160 жылдығына арналған «Әрқашан ұмытылмасқа» жылжымалы көрмесі бұған дейін Астана, Алматы және Шымкент қалаларында болып, еліміздің әр түкпіріндегі қызғушылық танытқан көрермендердің көңілінен шыққан болатын.

 

gallery/1
gallery/dsc_0012